Štampaj | Pošalji

Zaštićena prirodna dobra

Šta se smatra zaštićenim prirodnim dobrom?

Zaštićeno prirodno dobro je očuvani deo prirode posebnih prirodnih vrednosti i odlika, zbog kojih ima trajni ekološki, naučni, kulturni, obrazovni, zdravstveno-rekreativni, turistički i drugi značaj, zbog čega kao dobro od opšteg interesa uživa posebnu zaštitu. Prirodno dobro može da bude jednosložno ili višesložno, odnosno može da bude pojedinačna vrednost nekog sadržaja (geo ili biodiverzitetskog) ili skup vrednosti koje se kategorišu na osnovu posebnih kriterijuma utvrđenih sistemskim zakonom. Do sada je zaštićeno: 418 prirodnih dobara, odnosno, 5 nacionalnih parkova; 19 parkova prirode; 9 predela izuzetnih odlika i lepote; 71 rezervat prirode; 322 spomenika prirode i 45 prirodnih dobara sa istorijskim i kulturnim karakteristikama. Takođe, po različitim osnovama, stavljeno je pod zaštitu i: 215 biljnih i 427 životinjskih vrsta.

Koje su kategorije zaštićenih prirodnih dobara?

Svako zaštićeno prirodno dobro ima svoju kategoriju prema Zakonu o zaštiti životne sredine (1993.g.), a u skladu sa kategorijama koje propisuje Međunarodna unija za zaštitu prirode ( IUCN ). Prema postojećem Zakonu, u Srbiji su utvrđene kategorije zaštićenih prirodnih dobara: nacionalni park, park prirode, predeo izuzetnih odlika, rezervat prirode, specijalni rezervat prirode, spomenik prirode i prirodna retkost. Svaka kategorija ima u Zakonu svoju definiciju. (više informacija: Zavod za zaštitu prirode Srbije). Prirodno dobro dobija odgovarajuću kategoriju prilikom proglašenja za zaštićeno prirodno dobro. Međutim, vremenom pod prirodnim i antropogenim uticajima ono menja svoj prvobitni izgled unapređujući ga ili degradirajući. Zbog toga se pristupa reviziji i valorizaciji prirodnog dobra kako bi se utvrdilo stanje, odredile mere, uslovi i režim zaštite za dalje očuvanje i razvoj osnovnih vrednosti, odnosno uspostavila aktivna zaštita i potvrdila ili odredila nova kategorija prirodnog dobra s obzirom na značaj koje ono ima za Republiku. U Srbiji postoji pet nacionalnih parkova. Prvi nacionalni park u Srbiji je formiran daleke 1960. godine i to je NP "Fruška Gora". Nakon toga su proglašeni NP "Đerdap" (1974), NP "Tara" (1981), NP "Kopaonik" (1981) i NP "Šar planina" (1986). Svi parkovi su danas javna preduzeća i članice su "Euro-park federacije" i " IUCN"-a. (preuzeto iz Enciklopedije životne sredine i održivog razvoja, I.P "Ecolibri", Beograd 2003.)

Nacionalni park                

Nacionalni park je predeo, koji se, po specifičnim osobinama i očuvanosti, izdvaja od drugih predela. On može da obuhvata rečne doline, planinske grebene, jezera, kraške oblike, vodopade, ljudska naselja, poljoprivredne površine i drugo. Velika vrednost nacionalnog parka je u tome što obuhvata veoma malo narušene vodene, šumske i travne ekosisteme, sa raznovrsnim biljnim i životinjskim svetom. Prvi nacionalni park je proglašen još 1872. godine u Americi. To je nacionalni park "Yellowstone" (link: www.firstgov.gov). U Evropi je prvi nacionalni park proglašen 1909. godine u Švedskoj. Na području Srbije postoji pet nacionalnih parkova. U Srbiji ih ima pet ("Đerdap", "Tara", "Kopaonik", "Fruška Gora", "Šar Planina"). Nacionalni park "Đerdap" je najveći u Srbiji, ali i Evropi. Najstariji nacionalni park je "Fruška Gora", proglašen još 1960. godine.

Nacionalni park "Đerdap" je jedini međudržavni nacionalni park u Srbiji (između Rumunije i Srbije). Prostire se dužinom od preko 100 km i duž desne obale Dunava od Golupca do mesta Karataš, kod Kladova. Obuhvata pojas šumovitih brda severoistočne Srbije širine od 28 km uz sam Dunav.

Nacionalni parkovi u Evropi

Prvi nacionalni park u Evropi osnovan je 1909. godine u Švedskoj, a Švajcarska je bila druga zemlja po redu koja je osnovala svoj nacionalni park. To je bilo 1914. godine. Potom su i druge evropske zemlje sledile taj primer, i to redom Španija, Italija, nekadašnja Čehoslovačka i Poljska. Do početka Prvog svetskog rata 12 evropskih zemalja imalo je svoje nacionalne parkove čiji je ukupan broj bio 31. U periodu od 1950. do 1989. godine osnovano je još 160 novih nacionalnih parkova u Evropi, u skoro svim zemljama. Ukidanjem komunističkih režima u zemljama Centralne i Istočne Evrope dolazi do naglog povećanja broja nacionalnih parkova. Tako je u periodu od 1990. do 1997. godine formirano toliko nacionalnih parkova koliko u prethodnih dvadeset godina. Tako je Rusija dobila 15 novih parkova. Poljska i Rumunija po 7, Albanija 3, Češka i Mađarska po 2 itd. Podaci Svetske komisije za zaštićena područja (WCPA) i Europark federacije iz 1997. godine kazuju da na teritoriji Evrope postoji ukupno 300 nacionalnih parkova sa ukupnom površinom koja iznosi 1,6% od ukupne teritorije kontinenta. Raspoređeno po državama to izgleda ovako: Finska 32, Švedska 25, Rusija 23, Poljska 22, Italija 20, dok se na dnu tabele sa podacima nalaze Latvija, Portugal, Slovenija i još neke zemlje sa po 1 nacionalnim parkom.

Savremeni standardi za nacionalne parkove

Prema definiciji zaštićenih prirodnih područja, koja je usvojena na Četvrtom svetskom kongersu nacionalnih pakova i zaštićenih područja (Venecuela, 1992. g.), nacionalni parkovi pružaju sledeće mogućnosti za:

  1. naučna istraživanja
  2. zaštitu divljine
  3. zaštitu vrsta i genetičke raznovrsnosti
  4. zaštitu specifičnih prirodnih i kulturnih vrednosti
  5. turizam i rekreaciju
  6. održivo korišćenje resursa iz prirode
  7. podržavanje kulturnih i tradicionalnih vrednosti

S toga, sa pravom se može reći da se u današnjem vremenu stupanj razvijenosti jednog ljudskog društva, jedne države, meri i njihovim odnosom prema prirodi. Težnja sveta u celini jeste da se formiraju međudržavni nacionalni parkovi, koji imaju status Rezervata biosfere i o kojima se, zajedničkim snagama, brinu dve ili više država. Takve primere saradnje na zaštiti prirode i kulture nalazimo širom Evrope, između Nemačke i Luksemburga, Francuske i Španije, Rumunije i Bugarske, a nadamo se u skorije vreme i da će jedan takav rezervat biosfere zaživeti i između Srbije i Rumunije, na Dunavu, pod nazivom "Zlatna vrata Dunava".

Dve izuzetno važne organizacije koje se bave zaštitom prirode na svetskom nivou su:

Nazad